فصد خون چیست؟
فصد خون یکی از روش‌های درمانی اصیل برای مواقعی است که تعادل یکی از اخلاط بدن به هم می‌خورد. در واقع، فصد شامل ایجاد یک شکاف کوچک در دیواره رگ است که در گذشته با استفاده از تیغ (رگ‌زنی) انجام می‌شد تا اخلاط فاسد از بدن خارج شوند. این روش درمانی در طب سنتی با هدف متعادل کردن اخلاط بدن و کمک به خروج سریع مواد زائد و خون غلیظ از سیستم گردش خون به کار گرفته می‌شود.
تاریخچه فصد خون
استفاده از روش فصد به دوران باستانی مصر، یونان و روم بازمی‌گردد. در گذشته‌های دور، تخلیه خون یکی از مؤثرترین روش‌ها برای درمان بسیاری از بیماری‌ها محسوب می‌شد که معمولاً با یک تیغ ساده انجام می‌گرفت. یونانیان در قرن پنجم میلادی تلاش کردند تا فصد را به عنوان یک متد رسمی در پزشکی ادغام کنند که همین امر باعث گسترش این روش در شهرهای پیشرفته آن دوران شد.
طبق شواهد تاریخی، استفاده از فصد به قرن هجدهم در آمریکا نیز می‌رسد که توسط مسافران به این کشور معرفی شد. در آن دوران، معمولاً از وسایل نوک‌تیز برای ایجاد شکاف در رگ‌های مختلف بدن استفاده می‌کردند و تا حدود چهار پیمانه خون از بدن خارج می‌شد. با گذشت زمان، ابزارهای بهتری برای انجام این کار توسعه یافتند. این روش درمانی تقریباً ۱۰۰ سال در آمریکا رایج بود، اما پس از آشکار شدن برخی از عوارض و ضررهای آن، استفاده از آن کاهش یافت. برای نمونه، جورج واشنگتن در سال ۱۷۹۹ پس از دریافت ۹ پیمانه خون، جان خود را از دست داد. با این حال، این روش در طول دوران‌های مختلف تغییرات زیادی کرده و امروزه تکمیل‌تر شده است.
امروزه برای انجام فصد، از سوزن‌های کوچک جراحی جهت خروج خون یا وارد کردن مایعات استفاده می‌شود. همچنین فصد در مدیریت موارد اورژانسی و انتقال خون برای نجات جان بیماران کاربرد دارد. تاریخچه رگ‌زنی نشان می‌دهد که این عمل چگونه به طب مدرن به عنوان ابزاری ارزشمند برای تشخیص و درمان معرفی شده است. امروزه برخی افراد برای حفظ سلامت عمومی، به طور مرتب خون خود را با این روش تخلیه می‌کنند.
پزشکان معتقدند که با انجام فصد می‌توان از بسیاری از بیماری‌های نهفته در بدن رهایی یافت و به همین دلیل فواید زیادی را برای آن برمی‌شمارند که در ادامه به مهم‌ترین آن‌ها می‌پردازیم.
فواید مهم فصد خون
۱- تنظیم مقدار آهن بدن با فصد خون
افزایش بیش از حد سطح آهن در بدن می‌تواند منجر به بیماری هموکروماتیس شود. فصد به دلیل خاصیت پالایش خون، باعث ایجاد تعادل در سطح آهن بدن شده و به بهبود این بیماری کمک می‌کند. لازم به ذکر است که اگر بیماری هموکروماتیس به موقع درمان نشود، می‌تواند منجر به نتایج ناگواری نظیر نارسایی قلب، خستگی مفرط و بیماری‌های کبدی شود.
۲- تحریک تولید سلول‌های قرمز خون
فصد خون برای افرادی که تحت درمان‌های شیمی‌درمانی هستند، بسیار مفید است. بیماران سرطانی معمولاً به دلیل شدت درمان‌ها، با کمبود سلول‌های قرمز خون مواجه هستند. انجام فصد رگ باعث تحریک بدن شده و سیستم تولید خون را برای ساخت سلول‌های قرمز بیشتر فعال می‌کند.
۳- کاهش کلسترول خون
محققان دریافته‌اند افرادی که فصد رگ انجام می‌دهند، از سلامت کلی بیشتری برخوردارند و احساس شادابی بیشتری دارند. عملیات فصد با پاکسازی مقدار زیادی سموم از خون، باعث بهبود وضعیت کلی بدن می‌شود. این پالایش خون و پاکسازی غدد لنفاوی به گونه‌ای است که افراد مبتلا به فشار خون بالا نیز بهبود شگفت‌انگیزی را تجربه می‌کنند. همچنین این فرآیند باعث تنظیم و بازگشت سطح کلسترول خون به حالت عادی می‌شود.
۴- بهبود بیماری‌های خاص
بسیاری از بیماری‌های خاص با انجام فصد بهبود یافته‌اند. همان‌طور که پیش‌تر ذکر شد، فصد به دلیل پاکسازی خون از سموم، گزینه‌ای عالی برای درمان بیماری‌هایی نظیر هموکروماتوز (وجود آهن زیاد) و پلی سیتمی است که با این فرآیند به طور قابل توجهی مدیریت می‌شوند.
فصد خون برای چه کسانی توصیه می‌شود؟
معمولاً فصد برای افرادی که از غلظت خون و فشار خون بالا رنج می‌برند، تجویز می‌شود؛ چرا که این کار باعث تنظیم سطح آهن و بازگشت غلظت خون به حد نرمال می‌گردد. بهترین فصل برای انجام این کار، فصول گرم و معتدل است که سیستم جسمانی در وضعیت نرمالی قرار دارد. به طور کلی دو گروه اصلی از افراد از فصد بهره می‌برند:
- افراد مبتلا به پلی سایتمی: در این افراد میزان گلبول‌های قرمز بسیار بالا است که منجر به افزایش غلظت خون می‌شود. غلظت بیش از حد خون، جریان آن را در رگ‌های کوچک دشوار کرده و می‌تواند منجر به لخته شدن خون، انفارکتوس قلبی یا سکته مغزی شود.
- افرادی که قادر به حذف آهن اضافی نیستند: سطح بالای آهن می‌تواند به اندام‌ها آسیب رسانده و عوارضی مانند دیابت، آسیب‌های کبدی، ناباروری و ناتوانی جنسی (به‌ویژه در مردان) ایجاد کند.
چه کسانی نباید فصد خون انجام دهند؟
برخی گروه‌ها نباید از این روش استفاده کنند، از جمله:
- افراد سالمند و کودکان
- بیماران عفونی
- بیماران مبتلا به کم‌خونی یا اختلالات خونی
- افراد چاق
- ساکنان مناطق بسیار سردسیر
- افراد مبتلا به بی‌اشتهایی
- بیماران مبتلا به ضعف معده و کبد
نکات تکمیلی برای انجام فصد
- بیمار باید خون بسیار داشته باشد (دموی باشد).
- بهترین زمان انجام آن در فصل بهار است، اما پاییز و اواخر اسفند نیز مناسب است.
- مزاج بیمار نباید سرد و بسیار خشک باشد.
- خون‌گیری باید در چندین مرحله انجام شود.
- تیغ زدن به صورت مورب برای کسانی که روزی ۱ یا ۲ بار این عمل را انجام می‌دهند مناسب است.
- کسانی که مزاج سودایی دارند، به فصدهای پی در پی نیاز دارند.
- افراد با مزاج صفراوی برای رگ‌زنی مناسب نیستند.
- اگر قبل از فصد دچار اسهال، استفراغ یا تعریق زیاد شده‌اید، از انجام آن خودداری کنید.
تفاوت فصد و حجامت
در حجامت، خون پس از قرار دادن بادکش و تیغ‌زنی از بدن خارج می‌شود و درشت‌مولکول‌هایی که توسط مکش بادکش در آن محل جمع شده‌اند، تخلیه می‌گردند. اما در فصد خون، خون مستقیماً از طریق رگ خارج می‌شود و این روش معمولاً در مواقع اضطراری توصیه می‌گردد.
دلایل انتخاب فصد درمانی
این روش درمانی به دلیل عدم نیاز به مصرف دارو، سرعت بالا و کمترین عوارض جانبی انتخاب می‌شود. همچنین فصد باعث کاهش گلبول‌های قرمز می‌شود بدون اینکه تغییری در تعداد گلبول‌های سفید ایجاد کند. با تکرار این عمل، سطح گلبول‌های قرمز به تعادل رسیده و پمپاژ قلب بهبود می‌یابد.
تذکر مهم: افراد پلی‌سایتمی با افزایش گلبول‌های قرمز دچار غلظت خون می‌شوند که خطر لخته شدن خون و سکته مغزی را به همراه دارد. همچنین سطح بالای آهن می‌تواند منجر به دیابت، آسیب کبدی و مشکلات جنسی شود.
توصیه‌هایی برای قبل از فصد خون
- بهترین بازه زمانی برای انجام آن، از صبح تا ظهر است.
- ۲۴ ساعت قبل از عمل از رابطه جنسی پرهیز شود.
- ۱۲۰ ساعت قبل از فصد، انجام فعالیت‌های ورزشی و دویدن ممنوع است.
- ۳ روز قبل از فصد از پرخوری و غذاهای سودازا (مانند کله‌پاچه، سوسیس و کالباس) پرهیز کنید.
- ۱۲ ساعت قبل از رگ‌زنی مصرف سیگار، قلیان و الکل ممنوع است.
- لیست داروهای مصرفی خود را حتماً به پزشک ارائه دهید.
- ۲ ساعت قبل از فصد، مصرف غذاهای گرم مانند نان و عسل یا شیره برای تامین انرژی توصیه می‌شود.
اقداماتی برای بعد از فصد خون
- تا ۸ ساعت بعد از فصد، دست خود را خم و راست نکنید.
- برای کاهش درد محل، از کمپرس گرم یا روغن میخک استفاده کنید.
- در صورت خونریزی، یک گاز استریل را ۲۰ دقیقه محکم روی محل فشار دهید.
- تا ۲۴ ساعت پانسمان را عوض نکنید (شستشو بعد از آن مشکلی ندارد).
- از مصرف غذاهای سنگین و چرب خودداری کنید.
- بعد از رگ‌زنی از پیاده‌روی پرهیز کنید.
- از غذاهای بسیار گرم یا بسیار سرد پرهیز کنید؛ غذاهای معتدل مانند سوپ جو، شیر برنج و خورشت‌های ملایم (قیمه یا کرفس) و میوه‌هایی مثل سیب و گلابی یا نوشیدنی سنکنجبین بسیار مفید هستند.
- تا ۴۸ ساعت بعد از رگ‌زنی تخم‌مرغ مصرف نکنید.
- تا ۲۴ ساعت از غذاهای تند، شور و ترش پرهیز کنید.
- در صورت احساس عطش، هر ۸ ساعت ماءالشعیر بنوشید.
- تا ۲۴ ساعت از مصرف لبنیات و ماهی خودداری نمایید.
