جرم دندان که با نام تارتار نیز شناخته می‌شود، در نتیجه تجمع پلاک میکروبی روی سطح دندان‌ها ایجاد می‌گردد. پلاک دندانی لایه‌ای چسبنده از باکتری‌ها و مواد قندی است که اگر به طور منظم با مسواک و نخ دندان پاک نشود، طی چند روز معدنی شده و به جرم سخت تبدیل می‌شود. این جرم معمولاً در نواحی نزدیک به لثه و بین دندان‌ها تجمع می‌یابد و به مرور زمان می‌تواند منجر به التهاب لثه، بوی بد دهان و حتی تحلیل استخوان فک شود.
فرآیند تشکیل جرم در افراد مختلف متفاوت است و به عواملی مانند ترکیب بزاق، رژیم غذایی، بهداشت دهان و ژنتیک بستگی دارد. جرمگیری دندان یک روش درمانی و پیشگیرانه است که توسط دندانپزشک یا بهداشت‌کار دهان و دندان انجام می‌شود تا این رسوبات سخت از سطوح دندان و زیر خط لثه حذف شوند. هدف اصلی از جرمگیری، حفظ سلامت لثه و جلوگیری از پیشرفت بیماری‌های پریودنتال است.
ابزارها و تکنیک‌های مورد استفاده در جرمگیری
دندانپزشکان برای جرمگیری دندان از ابزارهای دستی مانند کورت و جرم‌گیرهای اولتراسونیک استفاده می‌کنند. دستگاه‌های اولتراسونیک با ارتعاشات فرکانس بالا و اسپری آب، جرم را از سطح دندان جدا می‌کنند. این روش نسبت به ابزارهای دستی سریع‌تر و راحت‌تر است و معمولاً برای بیماران ناراحتی کمتری ایجاد می‌کند. پس از جرمگیری، دندانپزشک ممکن است پولیش دندان را نیز انجام دهد تا سطح دندان صاف و براق شود و تجمع مجدد پلاک به تأخیر بیفتد.
یکی از نگرانی‌های رایج در مورد جرمگیری دندان این است که آیا این فرآیند به مینای دندان آسیب می‌زند. مینای دندان سخت‌ترین بافت بدن انسان است و از نظر سختی با استخوان قابل مقایسه نیست. ابزارهای جرمگیری به گونه‌ای طراحی شده‌اند که تنها رسوبات جرم را حذف کنند و به مینای سالم آسیب نرسانند. با این حال، اگر جرمگیری توسط فرد غیرمتخصص یا با ابزار نامناسب انجام شود، ممکن است خطوط و خراش‌های ریزی روی مینا ایجاد کند که زمینه را برای تجمع پلاک فراهم می‌سازد.
جرمگیری دندان یک روش ایمن و استاندارد است که توسط دندانپزشکان مجرب انجام می‌شود و هیچ آسیب جدی به مینای دندان وارد نمی‌کند.
دکتر مهشید جمشیدی، متخصص دندانپزشکی ترمیمی
آیا جرمگیری دندان باعث آسیب به مینای دندان می‌شود؟
بررسی علمی ساختار مینای دندان و تأثیر جرمگیری بر آن
مینای دندان از کریستال‌های هیدروکسی‌آپاتیت تشکیل شده است که آن را به شدت مقاوم می‌سازد. ضخامت مینا در نواحی مختلف دندان متفاوت است و در برخی نقاط ممکن است نازک‌تر باشد. جرمگیری دندان که با هدف حذف جرم انجام می‌شود، اگر به درستی و با فشار مناسب صورت گیرد، تنها لایه سطحی جرم را برمی‌دارد و به مینای زیرین دست نمی‌زند. مطالعات متعدد نشان داده‌اند که جرمگیری با ابزارهای استاندارد، تغییر قابل توجهی در سختی یا ترکیب مینای دندان ایجاد نمی‌کند.
با این حال، برخی بیماران پس از جرمگیری احساس حساسیت دندانی یا زبری سطح دندان می‌کنند. این حالت معمولاً موقتی است و به دلیل حذف لایه محافظ جرم و قرار گرفتن عاج دندان در معرض محرک‌های محیطی رخ می‌دهد. حساسیت پس از جرمگیری معمولاً طی چند روز تا چند هفته برطرف می‌شود و با استفاده از خمیردندان‌های مخصوص دندان‌های حساس قابل کنترل است. بنابراین، احساس ناراحتی پس از جرمگیری را نباید با آسیب دائمی به مینا اشتباه گرفت.
مطالعات بالینی و نتایج آن‌ها در مورد آسیب‌پذیری مینا
تحقیقات بالینی گسترده‌ای در سراسر جهان انجام شده است تا تأثیر جرمگیری بر مینای دندان ارزیابی شود. نتایج این مطالعات نشان می‌دهد که جرمگیری منظم و اصولی نه تنها به مینا آسیب نمی‌زند، بلکه با حذف جرم و پلاک، از تخریب مینا در اثر اسیدهای باکتریایی جلوگیری می‌کند. به عبارت دیگر، جرمگیری دندان یک اقدام محافظتی است که از پوسیدگی و بیماری لثه پیشگیری می‌کند.
در یک مطالعه که بر روی نمونه‌های دندانی انجام شد، محققان پس از جرمگیری با اولتراسونیک، سطح مینا را با میکروسکوپ الکترونی بررسی کردند. آن‌ها هیچ ترک یا تغییر ساختاری قابل توجهی در مینا مشاهده نکردند. همچنین، اندازه‌گیری‌های سختی مینا قبل و بعد از جرمگیری تفاوت معنی‌داری را نشان نداد. این یافته‌ها تأیید می‌کند که جرمگیری دندان یک روش بی‌خطر است و نگرانی در مورد آسیب به مینا بیشتر ناشی از باورهای غلط و تجربه‌های نادرست است.
عوارض جانبی جرمگیری و راه‌های مدیریت آن‌ها
حساسیت دندانی پس از جرمگیری و علل آن
یکی از شایع‌ترین عوارض جانبی جرمگیری، افزایش حساسیت دندان‌ها به سرما، گرما یا شیرینی است. این حساسیت معمولاً به دلیل از بین رفتن لایه نازکی از سمان یا عاج در نواحی که جرم برداشته شده، ایجاد می‌شود. در واقع، جرم مانند یک عایق عمل می‌کرده و پس از حذف آن، عاج دندان که دارای توبول‌های میکروسکوپی است، در معرض محرک‌ها قرار می‌گیرد. این پدیده موقتی است و با گذشت زمان و بازسازی لایه محافظ بزاق، کاهش می‌یابد.
برای کاهش حساسیت پس از جرمگیری، دندانپزشکان توصیه می‌کنند از خمیردندان‌های حاوی پتاسیم نیترات یا استرانسیوم کلراید استفاده شود. همچنین، اجتناب از مصرف نوشیدنی‌های اسیدی و غذاهای خیلی سرد یا گرم در روزهای اول پس از جرمگیری می‌تواند به کاهش ناراحتی کمک کند. در صورت تداوم حساسیت بیش از چند هفته، مراجعه مجدد به دندانپزشک برای بررسی وضعیت دندان‌ها ضروری است.
خونریزی لثه و تورم پس از جرمگیری
خونریزی لثه در حین و پس از جرمگیری امری شایع است، به ویژه اگر لثه‌ها ملتهب باشند. جرمگیری ممکن است باعث تحریک لثه و خونریزی جزئی شود که معمولاً طی چند ساعت متوقف می‌شود. تورم لثه نیز ممکن است برای یک یا دو روز ادامه یابد. این علائم نشانه‌ای از بهبودی لثه است و با رعایت بهداشت دهان و استفاده از دهانشویه تجویزی توسط دندانپزشک، به سرعت برطرف می‌شود.
برای مدیریت خونریزی و تورم، می‌توان از کمپرس سرد روی ناحیه خارجی دهان استفاده کرد و از مصرف غذاهای سفت و داغ در روز اول خودداری نمود. همچنین، مسواک زدن ملایم با مسواک نرم و نخ دندان کشیدن منظم به بهبود لثه کمک می‌کند. اگر خونریزی پس از چند روز ادامه یافت یا با درد شدید همراه بود، باید به دندانپزشک مراجعه کرد تا از عدم وجود عفونت اطمینان حاصل شود.
باورهای غلط رایج درباره جرمگیری دندان
آیا جرمگیری باعث لق شدن دندان‌ها می‌شود؟
یکی از باورهای غلط رایج این است که جرمگیری دندان باعث لق شدن دندان‌ها می‌شود. این تصور از آنجا ناشی می‌شود که در موارد پیشرفته بیماری لثه، جرم زیادی بین دندان و لثه وجود دارد که به نوعی دندان را به لثه متصل کرده است. پس از جرمگیری، این جرم برداشته می‌شود و فضای خالی ایجاد می‌شود که ممکن است بیمار احساس کند دندان‌ها لق شده‌اند. اما در واقع، این لق شدن به دلیل از بین رفتن استخوان نگهدارنده دندان در اثر بیماری لثه رخ داده است و جرمگیری نه تنها باعث لق شدن نمی‌شود، بلکه با حذف عامل بیماری، از پیشرفت آن جلوگیری می‌کند.
در حقیقت، جرمگیری دندان به تثبیت دندان‌ها کمک می‌کند و از تحلیل بیشتر استخوان جلوگیری می‌کند. اگر بیمار پس از جرمگیری احساس لق شدن دندان داشته باشد، این حالت معمولاً موقتی است و پس از بهبود لثه و کاهش التهاب، دندان‌ها دوباره محکم می‌شوند. بنابراین، جرمگیری نه تنها برای دندان‌ها مضر نیست، بلکه برای حفظ سلامت آن‌ها ضروری است.
آیا جرمگیری فاصله بین دندان‌ها را زیاد می‌کند؟
برخی افراد بر این باورند که جرمگیری باعث ایجاد فاصله بین دندان‌ها می‌شود. این تصور نیز ناشی از حذف جرمی است که قبلاً فضای بین دندان‌ها را پر کرده بود. پس از جرمگیری، این فضاها نمایان می‌شوند و ممکن است به نظر برسد که فاصله بین دندان‌ها افزایش یافته است. اما در واقع، این فاصله همیشه وجود داشته و توسط جرم پنهان شده بود. جرمگیری با برداشتن جرم، بهداشت دهان را بهبود می‌بخشد و از تجمع مجدد پلاک جلوگیری می‌کند.
در مواردی که بیماری لثه باعث تحلیل لثه و استخوان شده باشد، ممکن است پس از جرمگیری، ریشه دندان‌ها نمایان شود و فاصله بین دندان‌ها بیشتر به چشم بیاید. با این حال، این وضعیت ناشی از بیماری است، نه جرمگیری. درمان به موقع بیماری لثه با جرمگیری می‌تواند از پیشرفت این عوارض جلوگیری کند و سلامت دهان را حفظ نماید.
جمع‌بندی
در پاسخ به این سوال که آیا جرمگیری دندان باعث آسیب به دندان‌ها می‌شود، باید گفت که بر اساس شواهد علمی، جرمگیری یک روش ایمن و مؤثر برای حفظ سلامت دهان و دندان است. جرمگیری نه تنها به مینای دندان آسیب نمی‌زند، بلکه با حذف جرم و پلاک، از بروز پوسیدگی و بیماری‌های لثه جلوگیری می‌کند. عوارض جانبی مانند حساسیت یا خونریزی لثه معمولاً موقتی و قابل مدیریت هستند.
توصیه می‌شود افراد به طور منظم (هر ۶ ماه تا یک سال بسته به وضعیت دهان) برای جرمگیری به دندانپزشک مراجعه کنند. انجام جرمگیری توسط متخصص مجرب و با رعایت اصول استاندارد، بهترین راه برای حفظ سلامت دندان‌ها و لثه‌ها در طولانی مدت است. بنابراین، اگر نگران آسیب دیدن دندان‌های خود هستید، مطمئن باشید که جرمگیری دندان یک اقدام پیشگیرانه و درمانی بی‌خطر است که به شما کمک می‌کند لبخندی سالم و زیبا داشته باشید.
