داستان ساخت باتری 2 هزار ساله ایرانیان در دوره اشکانیان به این صورت آغاز میشود که در سال ۱۹۳۶، کارگران در حین احداث یک خط راهآهن در نزدیکی بغداد (منطقهای که زمانی بخشی از امپراتوری قدرتمند اشکانی ایران، حدود ۲۵۰ پیش از میلاد تا ۲۵۰ پیش از میلاد بود)، با شیئی برخورد کردند که به نظر میرسید یک باتری باستانی باشد؛ یافتهای که امروزه با نام باتری پارتی شناخته میشود.
باتری 2 هزار ساله ایرانیان در دوره اشکانیان چگونه ساخته شده بود؟
این باطری که گاهی با نام باتری بغداد نیز شناخته میشود، در واقع یک کوزه است که در منطقه خوجوت رابو در خارج از بغداد کشف شد. این یافته حدود ۲۰۰۰ سال قدمت دارد و ساختار آن شامل یک کوزه سفالی است که با محلول سرکه پر شده است. در داخل این کوزه، یک میله آهنی قرار گرفته که توسط یک استوانه مسی محصور شده است. نکته بسیار قابل توجه از نظر علمی این است که این پیکربندی میتواند تقریباً ۱ تا ۲ ولت برق تولید کند.
باتری باستانی و مخترع ناشناس
در سال ۱۹۸۳، ویلهلم کونیگ، باستانشناس آلمانی، اولین توصیف علمی از این شیء را ارائه داد و شباهت ساختاری آن را به یک باتری الکتریکی برجسته کرد. ویلارد اف. م. گری نیز بعدها توانست کارکرد این دستگاه را بازسازی کند و قابلیتهای الکتروشیمیایی آن را زمانی که با الکترولیتی مانند آب انگور پر میشد، تایید نمود. با این حال، روند اکتشافات بیشتر با شروع جنگ جهانی دوم متوقف شد.
کاربرد واقعی این کوزهها همچنان یکی از موضوعات بحثبرانگیز میان دانشمندان است. در حالی که برخی از آنها بر استفاده از این اشیاء به عنوان باتری تاکید دارند، برخی دیگر با تردید به منشا و عملکرد مورد نظر آنها میپردازند. اگر واقعاً اینها باتری بودهاند، سوال اصلی اینجاست که چه کسی و با چه هدفی آنها را اختراع کرده است؟
متأسفانه، هیچ سند مکتوبی که کارکرد دقیق باتریهای سفالی اشکانی را شرح دهد در دست نیست؛ چرا که منابع ادبی و کتابخانههای ارزشمند ایرانی در طول حملات به سرزمینهای ایران در قرن هفتم پس از میلاد، از بین رفتند و نابود شدند.
اگرچه عملکرد دقیق این باتریهای سفالی ۲ هزار ساله هنوز به طور قطعی مشخص نیست، اما نظریه غالب نشان میدهد که آنها احتمالاً نوعی باتری بودهاند. دانشمندان حدس میزنند که اگر این باتریها واقعاً کارکردی داشتهاند، احتمالاً برای فرآیند آبکاری الکتریکی مورد استفاده قرار میگرفتهاند؛ تکنیکی که در آن لایهای از یک فلز (مانند طلا) بر روی سطح فلز دیگری (مانند نقره) قرار میگیرد، فرآیندی که هنوز هم در ایران مورد استفاده قرار میگیرد.
الکتریسیته در دنیای باستان
کشف باتری اشکانی نظریههای جدیدی را مطرح کرده است که نشان میدهد مفهوم باتری ممکن است بسیار پیش از دانشمند مشهور، الساندرو ولتا، مطرح شده باشد. این یافته، جدول زمانی پیشرفتهای تکنولوژیک در زمینه الکتریسیته را به چالش میکشد. با نگاهی به لحظات کلیدی تاریخ الکتریسیته، یکی از اولین نمونههای ثبت شده به سال ۲۷۵۰ پیش از میلاد بازمیگردد؛ زمانی که مصریان باستان برای اولین بار با الکتریسیته در قالب ماهیهای الکتریکی مواجه شدند.
این ماهیها که با نام گربه ماهی الکتریکی شناخته میشوند، در واقع “تندرهای نیل” نامیده میشدند. این کشف باعث ایجاد قرنها کنجکاوی و آزمایش شد، از جمله آزمایشهای ابتدایی مانند استفاده از میله آهنی برای دریافت شوک الکتریکی از این ماهیها.
در سال ۵۰۰ پیش از میلاد، تالس مایلتوس مشاهده کرد که مالیدن مواد سبک مانند خز یا پر به کهربا میتواند الکتریسیته ساکن تولید کند. این پدیده پس از نزدیک به ۲۰۰۰ سال ابهام، تا سال ۱۶۰۰ میلادی که ویلیام گیلبرت پیشرفتهای قابل توجهی در درک الکتریسیته ساکن داشت، مورد بررسی عمیق قرار نگرفته بود.
این احتمال شگفتانگیز است که تصور کنیم کوزههای باستانی میتوانستند به عنوان باتریهای اولیه عمل کنند. اگر این فرضیه درست باشد، به این معناست که اختراع باتری مدرن توسط کنت الساندرو ولتا، حدود ۱۶۰۰ سال پس از آن فناوری باستانی صورت گرفته است.
