نئاندرتال ها (Neanderthals) گونهای از انسانهای نخستین بودند که در دورهای از تاریخ، همزمان با اجداد ما بر روی زمین زندگی میکردند. برخلاف تصور رایج که آنها را موجوداتی کمهوش و خشن میدانست، امروزه شواهد نشان میدهد که آنها بسیار باهوش، ماهر و سازگار با محیطهای گوناگون بودهاند.
تعریف و بازه زمانی حضور نئاندرتال ها در زمین
نئاندرتالها گونهای منقرضشده از سردهٔ انسان (Homo neanderthalensis) هستند. آنها حدود 400 هزار تا 40 هزار سال پیش در اروپا و بخشهایی از غرب و مرکز آسیا زندگی میکردند و سرانجام حدود ۴۰,۰۰۰ سال پیش منقرض شدند. اولین سنگوارهٔ آنها در سال ۱۸۵۶ در درهٔ نئاندر در آلمان پیدا شد و نامشان از همان منطقه گرفته شده است.
ویژگیهای فیزیکی و هوش ئاندرتال ها
نئاندرتال ها از نظر فیزیکی با انسان امروزی تفاوتهای مشخصی داشتند که عمدتاً برای سازگاری با سرما تکامل یافته بود:
جثه و قدرت: کوتاهقد (مردان حدود ۱۶۵ سانتیمتر، زنان حدود ۱۵۵ سانتیمتر) اما بسیار تنومند و عضلانی بودند.
جمجمه: دارای جمجمهای بزرگتر از انسان امروزی، با پیشانی کوتاه و عقبرفته، برجستگیهای ابرویی بزرگ و بینی پهن بودند.
هوش و توانایی: شواهد نشان میدهد که نئاندرتالها **به اندازه انسانهای امروزی باهوش یا حتی باهوشتر** بودهاند. آنها ابزارهای سنگی پیشرفته (فرهنگ موسـتری) میساختند، از آتش استفاده میکردند، از بیماران و مجروحان مراقبت میکردند و حتی احتمالاً توانایی سخن گفتن داشتهاند.
حضور نئاندرتال ها در ایران
فلات ایران یکی از مهمترین مناطق برای مطالعه نئاندرتالها در خارج از اروپا محسوب میشود و شواهد گستردهای از حضور آنها در این سرزمین به دست آمده است.
وسعت حضور: آثاری از نئاندرتالها در مناطق مختلف ایران از جمله زاگرس، البرز، حاشیه کویر مرکزی و حتی سواحل خلیج فارس شناسایی شده که نشان از توانایی بالای آنها برای زندگی در محیطهای گوناگون دارد.
یافتههای کلیدی:
غارهای زاگرس: کاوشها در غارهای استان کرمانشاه (مانند بیستون و غار قبه) و لرستان، قدیمیترین و مهمترین شواهد از سکونت نئاندرتالها در ایران را نمایان کرده است.
میرک (سمنان): محوطهی میرک در نزدیکی سمنان، یکی از بزرگترین محوطههای روباز دوره پارینهسنگی در خاورمیانه است که لایههای آن بقایای استخوان و ابزارهای سنگی نئاندرتالها را در خود دارد و نشان میدهد آنها در کنار چشمههای کویر مرکزی نیز اردوگاه میزدند.
قلعهکرد (قزوین): در این غار، یک دندان فسیلشده مربوط به نئاندرتالها پیدا شده که قدمت آن به عنوان یکی از قدیمیترین شواهد حضور آنها در فلات ایران در نظر گرفته میشود.
باوایوان (کرمانشاه): در سال ۲۰۲۱، یک دندان نئاندرتال در پناهگاه صخرهای باوایوان پیدا شد که قدمت آن بین **۴۳,۶۰۰ تا ۴۱,۵۰۰ سال** تخمین زده شده و یکی از جدیدترین تاریخهای زندگی نئاندرتالها را در منطقه نشان میدهد.
سرنوشت و ارتباط ئاندرتال ها با انسان امروزی
انقراض نئاندرتالها همچنان یکی از موضوعات بحثبرانگیز در علم است و عواملی مانند تغییرات اقلیمی، رقابت با انسانهای خردمند (هومو ساپینس) یا ترکیبی از این موارد مطرح شده است.
با این حال، تحقیقات ژنتیکی نشان داده که – نئاندرتالها و انسانهای امروزی با هم آمیزش داشتهاند-. به همین دلیل، افراد غیرآفریقایی امروز بین **۱ تا ۴ درصد از دیانای خود را از نئاندرتالها به ارث بردهاند.
نئاندرتالها متنوع و شگفتانگیز هستند و در سال ۲۰۲۴، چندین یافته جدید و جذاب درباره آنها مطرح شده است. یکی از این شگفتیها شامل کشف یک “کارخانه چسبسازی” در حدود ۶۵ هزار سال پیش است که نشاندهنده مهارتهای مهندسی پیشرفته نئاندرتالها است.
در این میان در سال ۲۰۲۴ با شواهد شگفت انگیزی از نئاندرتالها رو به رو شدیم و دریافتیم که این عموزادگان منحصر به فرد ما تا چه حد به ما شبیه بودند. علیرغم اینکه مسیر دگرگشتی خود را پیمودند، در نهایت پایانی جز انقراض نداشتند!
1- نئاندرتالها درک خوبی از مد و استایل داشتند!
با توجه به محل زندگی، نئاندرتالها میبایست بدن خود را در برابر سرمازدگی حفظ میکردند. بر اساس شواهدی چون ابزار سنگی خراشیده شده و استخوانهای نوک تیز که احتمالا عملکرد سوزن را داشتند و یک تکه طناب پیچ خورده که احتمالا بخشی از یک پارچه یا کفش بود، محققین معتقدند که آنها از پوششهایی به عنوان لباس استفاده میکردند. آنها احتمالا اولین مدگرایان تاریخ بودند!
2- مراقبت نئاندرتالها از افراد ناتوان!
بخشی از استخوان گوش یک کودک نئاندرتال، نشان میدهد که او مبتلا به سندروم داون بوده است. این کودک با نام مستعار “تینا” که در زمان مرگ ۶ سال داشت، در غاری در اسپانیا شناسایی شد. استخوان گوش تینا با قدمت ۲۷۳ تا ۱۴۶ هزال سال پیش، ظاهری مرتبط با سندروم داون و نیز سایر ناهنجاریها دارد. از آنجا که تینا دارای اختلالاتی چون کمشنوایی و سرگیجهی شدید بود، برای بقا نیاز به مراقبت داشت. بنابراین، سایر اعضا، تنها به دلیل نوع دوستی، به والدینش در نگهداری او کمک میکردند!
3- نئاندرتالها و اولین کارخانه چسب سازی!
از ۶۵ هزال سال پیش، نئاندرتالها اولین مهندسان ماهری بودند که قیر توس را در محیطی کاملا کنترل شده میساختند! در این مکان اجاقی پیچیده قرار داشت که احتمالا تا دمای ۳۰۰ درجه سانتیگراد را فراهم میکرد. بنابراین آنها هم بسیار باهوش بودند و هم قادر به همکاری برای تولید ابزارهای پیچیده بودند.
4- نئاندرتالها روشهای تدفین مخصوص به خود را داشتند!
نئاندرتال ها مردگان خود را عمدتا داخل غارها و در موقعیتهای مختلف، دفن میکردند. این در حالیست که انسانهای مدرن، مردگان خود را به صورت جنینی و در فضای بیرونی غار، دفن میکردند.
5- نئاندرتال ها از نظر ظاهری شبیه ما بودند!
بازسازی جمجمه زن نئاندرتالی با قدمت حدودا ۷۵ هزار سال، برای اولینبار نشان داد که بستگان منقرض شدهی ما دقیقا چه ظاهری داشتند. با وجود تفاوتهای جمجمهای چون طاق ابروان برجسته و بینی پهن، وقتی اعضای صورت تکمیل میشوند و ماهیچه و پوست، استخوانها را در بر میگیرند، شباهتهای بین ما و آنها نمایان میشوند!
6-آخرین نئاندرتال ها، جمعیتی منزوی بودند!
توالی یابی ژنوم نئاندرتالی با نام مستعار “تورین(Thorin)”، نشان میدهد که ژنوم او هیچ شباهتی با نئاندرتالهای معاصرش نداشت. در واقع، او نمایندهی دودمانی جدید از آخرین جمعیت نئاندرتالی بود که برای حدود ۵۰ هزار سال ایزوله بود. بدین ترتیب، در طی ۵۰ هزار سال، دو جمعیت نئاندرتالی که فقط به اندازهی حدودا ۱۰ روز پیاده روی از هم فاصله داشتند، به طور کامل یکدیگر را نادیده گرفتند!
7-کودکان نئاندرتالی، اولین کلکسیونرهای جهان بودند!
کودکان نئاندرتالی، فسیلهای دریایی را جمع آوری و نگهداری میکردند، درست مانند کودکان امروزی که ممکن است به جمع آوری اشیا علاقهمند باشند. بدین ترتیب، نئاندرتالها بیش از آنچه پیشتر تصور میکردیم به ما شبیه بودند!
8-احتمالا جمعیت نئاندرتالی در جمعیت انسان مدرن جذب شده است!
نتایج جدید نشان میدهند که جمعیت نئاندرتالها کوچکتر از چیزی بود که تصور میشد. در واقع، تنوع ژنتیکی آنها بسیار کم بود و حتی بخشی از این تنوع متعلق به انسان مدرن بود(در حدود ۲/۵ تا ۳/۷ درصد). به عقیده محققین، علت ناپدید شدن نئاندرتالها انقراض نبود، بلکه “امتزاج” بود!
9- تاثیرات گستردهی ژنوم نئاندرتالی بر سلامت انسان مدرن!
برخی واریانتهای نئاندرتالیِ مرتبط با هورمونهای بارداری با افزایش باروری و کاهش خطر سقط جنین در ارتباط هستند. همچنین دو واریانت نئاندرتالی باعث مقاومت انسان به یک بیماری خود ایمنی به نام نفروپاتی غشایی میشوند. یکی دیگر از واریانتها نیز بر شکل و ضخامت دندان اثر میگذارد. حاملین این واریانت، دارای دندانهای پیش(incisor) با ضخامت نازکتر و اندازهای نسبتا کوچکتر هستند.
در طرف مقابل، یک سری از واریانتها نیز در افزایش استعداد ابتلا به اختلالاتی چون آلرژیها، دیابت نوع ۲، اوتیسم، حساسیت بیشتر به درد، اعتیاد، کووید ۱۹ و بسیاری از بیماریهای خود ایمنی، نقش دارند.
10- نئاندرتالها، اولین خالقان غارنگارههای دست!
غارنگارههای دست در عمیقترین و تاریکترین نقاط غاری واقع در اسپانیا با قدمت حدود ۶۷ هزار سال، از شگفت انگیزترین نوآوریهای نئاندرتالها هستند. با توجه به نبود شواهد از حضور انسان مدرن در ایبریا پیش از ۴۵ هزار سال پیش، میتوان نتیجه گرفت که این آثار به احتمال زیاد توسط نئاندرتالها، که بین ۱۸۰ تا ۳۷ هزار سال پیش در این منطقه زندگی میکردند، خلق شدهاند.
